Απήδαλος Ναῦς: το πλοίο χωρίς πηδάλιο
Το έμβλημα της Κέρκυρας, όπως το διηγείται ο Όμηρος στην Οδύσσεια
Πολύ πριν η Κέρκυρα γίνει βενετσιάνικη, βρετανική ή ελληνική, πιστευόταν ότι ήταν η Σχερία, το νησί των Φαιάκων, των κορυφαίων ναυτικών του ομηρικού κόσμου. Τα πλοία τους δεν χρειάζονταν κυβερνήτη ούτε πηδάλιο. Σήμερα ο Απήδαλος Ναῦς, το πλοίο χωρίς πηδάλιο, είναι το έμβλημα της Κέρκυρας, και αυτή είναι η ιστορία που κρύβεται πίσω του.
Η Κέρκυρα και η χώρα των Φαιάκων
Η Σχερία στην Οδύσσεια
Στην Οδύσσεια, ο ναυαγός Οδυσσέας βγαίνει στα ξένα παράλια της Σχερίας, ενός καταπράσινου και ευημερούντος νησιού στην άκρη του γνωστού κόσμου. Τον βρίσκει η νεαρή πριγκίπισσα Ναυσικά, τον υποδέχονται στο παλάτι του βασιλιά Αλκίνοου και της βασίλισσας Αρήτης και τελικά τον στέλνουν πίσω στην Ιθάκη με φαιακικό πλοίο.
Από την αρχαιότητα η Κέρκυρα ταυτίζεται με τη Σχερία. Ήδη ο ιστορικός Θουκυδίδης σημειώνει ότι το νησί θεωρούνταν πατρίδα των Φαιάκων, και η ταύτιση αυτή αποτελεί έκτοτε μέρος της κερκυραϊκής ταυτότητας. Η ιστορία του Ομήρου αφηγείται κυρίως στις ραψωδίες 5 έως 8 και στη ραψωδία 13 της Οδύσσειας.
Το πλοίο που ξέρει τον δρόμο
Τι λέει ο Όμηρος
Στη ραψωδία θ, ο Αλκίνοος υπόσχεται στον Οδυσσέα ασφαλές ταξίδι και του εξηγεί γιατί δεν χρειάζεται να ανησυχεί για τη διαδρομή. Ζητά μόνο να μάθει το όνομά του και την πατρίδα του, επειδή τα φαιακικά πλοία δεν έχουν ανάγκη από πλοηγό για να τη βρουν:
οὐ γὰρ Φαιήκεσσι κυβερνητῆρες ἔασιν, οὐδέ τι πηδάλι᾿ ἔστι, τά τ᾿ ἄλλαι νῆες ἔχουσιν· ἀλλ᾿ αὐταὶ ἴσασι νοήματα καὶ φρένας ἀνδρῶν, καὶ πάντων ἴσασι πόλιας καὶ πίονας ἀγροὺς ἀνθρώπων, καὶ λαῖτμα τάχισθ᾿ ἁλὸς ἐκπερόωσιν ἠέρι καὶ νεφέλῃ κεκαλυμμέναι· οὐδέ ποτέ σφιν οὔτέ τι πημανθῆναι ἔπι δέος οὔτ᾿ ἀπολέσθαι.
Όμηρος, Οδύσσεια θ 557–563
Με απλά λόγια: οι Φαίακες δεν έχουν κυβερνήτες ούτε πηδάλια, όπως τα άλλα πλοία. Τα πλοία τους γνωρίζουν τις σκέψεις και τα μυαλά των ανθρώπων. Ξέρουν τις πόλεις και τα εύφορα χωράφια κάθε λαού και διασχίζουν το ανοιχτό πέλαγος με μεγάλη ταχύτητα, τυλιγμένα σε ομίχλη και σύννεφο, χωρίς να φοβούνται βλάβη ή χαμό.
Αυτή είναι η ιδέα που δίνει στο έμβλημα το όνομά του. Το «απήδαλος» σημαίνει «χωρίς πηδάλιο» και η «ναῦς» σημαίνει «πλοίο»: ένα σκάφος που οδηγείται από τη νοημοσύνη και τις επιθυμίες όσων βρίσκονται πάνω του, όχι από ανθρώπινο χέρι.
Ένα φαιακικό πλοίο στη θάλασσα
Ταχύτητα, χάρη και μαύρο κύτος
Ο Όμηρος μάς δίνει μια ζωντανή εικόνα αυτών των πλοίων. Στη ραψωδία θ, πενήντα δύο νέοι διαλέγονται για να αποτελέσουν το πλήρωμα ενός από αυτά. Σέρνουν το μαύρο καράβι στα βαθιά νερά, στήνουν το κατάρτι και το πανί, περνούν τα κουπιά στους δερμάτινους τροπωτήρες και το αράζουν στον όρμο, πριν ανέβουν στο παλάτι για το συμπόσιο.
Στη ραψωδία η, τα πλοία περιγράφονται γρήγορα σαν φτερό ή σαν σκέψη. Στη ραψωδία ν, όταν οι Φαίακες μεταφέρουν τον κοιμισμένο Οδυσσέα στην πατρίδα του, το καράβι τρέχει τόσο γρήγορα που ούτε το γεράκι, το πιο ταχύ από τα πουλιά, δεν θα μπορούσε να το φτάσει. Ο Οδυσσέας κοιμάται βαθιά σε όλη τη διαδρομή και ξυπνά στην ακτή της Ιθάκης.
Ο Ποσειδώνας και το καράβι από πέτρα
Το τέλος της ιστορίας
Το δώρο των Φαιάκων είχε τίμημα. Ήταν οι αγαπημένοι του θεού της θάλασσας Ποσειδώνα, όμως, μεταφέροντας τον Οδυσσέα στην πατρίδα του, βοήθησαν έναν άνθρωπο που ο θεός καταδίωκε. Ο Αλκίνοος θυμάται μια παλιά προφητεία του πατέρα του: μια μέρα ο Ποσειδώνας θα διέλυε ένα φαιακικό πλοίο που θα επέστρεφε από τέτοιο ταξίδι και θα έκρυβε την πόλη πίσω από ένα μεγάλο βουνό.
Στη ραψωδία ν η προφητεία εκπληρώνεται, τουλάχιστον εν μέρει. Καθώς το πλοίο επιστρέφει στο λιμάνι, μπροστά στα μάτια του λαού που στέκει στην ακτή, ο Ποσειδώνας το χτυπά με το χέρι του και το κάνει πέτρα, ριζωμένη στον βυθό. Οι Φαίακες φωνάζουν έκπληκτοι και ο Αλκίνοος διατάζει θυσία δώδεκα διαλεχτών ταύρων για να εξευμενίσει τον θεό.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, το πετρωμένο πλοίο είναι το μικρό, δασώδες νησάκι Ποντικονήσι, στο Κανόνι, κοντά στην πόλη της Κέρκυρας. Είναι μία από τις πιο φωτογραφημένες θέες της Κέρκυρας, και με μια σύντομη διαδρομή με βάρκα φτάνετε στο μικροσκοπικό εκκλησάκι του νησιού.
Ο Απήδαλος Ναῦς σήμερα
Πού θα δείτε το έμβλημα
Ένα μεταλλικό γλυπτό του Απήδαλου Νεώς, έργο της Ελβετίδας καλλιτέχνιδας Kleio Brenner σε συνεργασία με τον Κώστα Παναρέτο, στέκει μπροστά στο Νέο Λιμάνι της Κέρκυρας από το 2003. Υποδέχεται τους επισκέπτες που φτάνουν δια θαλάσσης. Η πέτρινη βάση του φέρει πλάκα με τους στίχους του Ομήρου, Οδύσσεια θ 555–563, που θυμίζουν τη ναυτική ιστορία των Φαιάκων και τη μακρά πνευματική παράδοση του νησιού.
- Το Νέο Λιμάνι, πόλη της Κέρκυρας: το γλυπτό και οι στίχοι στη βάση του.
- Κανόνι και Ποντικονήσι: η θέα του «πλοίου που έγινε πέτρα», καλύτερα αργά το απόγευμα.
- Το Αρχαιολογικό Μουσείο Κέρκυρας: ευρήματα από την αρχαία Κόρκυρα, το κλασικό παρελθόν του νησιού.
- Το Παλαιό Φρούριο και η Σπιανάδα: το λιμάνι που υποδέχεται πλοία εδώ και περισσότερα από 2.500 χρόνια.
Από τα διαμερίσματά μας στο Ύψος, η πόλη της Κέρκυρας και το Κανόνι απέχουν περίπου 20 με 30 λεπτά με το αυτοκίνητο ή με ταξί, οπότε μπορείτε να παρακολουθήσετε όλη την ιστορία σε μια χαλαρή εκδρομή μισής ημέρας.
Μια ιστορία για όλη την οικογένεια
Να γίνει ζωντανή
Τα παιδιά λατρεύουν αυτόν τον μύθο, γιατί είναι γεμάτος εικόνες που μπορούν να φανταστούν: ένα μαύρο καράβι χωρίς καπετάνιο, μια πριγκίπισσα που πλένει τα ρούχα στο ποτάμι, ένας θεός της θάλασσας εξαγριωμένος και ένα νησί που γίνεται πέτρα. Αν ταξιδεύετε με την οικογένεια, πείτε την ιστορία στον δρόμο προς το Κανόνι και ύστερα αναζητήστε μαζί το καράβι από το σημείο θέας.
Η Οδύσσεια είναι ποίηση και μύθος, και οι ειδικοί συζητούν ακόμη πού βρισκόταν πραγματικά η Σχερία. Η διεκδίκηση της Κέρκυρας είναι μια αρχαία και πολυαγαπημένη παράδοση, και το νησί έχει κάνει το καράβι χωρίς πηδάλιο δικό του.